Qua nhiều năm giảng dạy, nghiên cứu, tôi thấy một thực tế rằng: có một khác biệt rất lớn giữa người biết nhiều và người biết nghiên cứu. Người biết nghiên cứu thường nhìn thấy câu hỏi ở nơi người khác chỉ thấy một sự việc bình thường. Một điều luật, một bản án, một thủ tục bất tiện, một tranh luận chưa ngã ngũ, thậm chí một câu phàn nàn của người dân...đều có thể là điểm khởi đầu của nghiên cứu khoa học pháp lý. Vì thế, trước khi học cách viết một bài nghiên cứu, sinh viên luật cần học một việc căn bản hơn: học cách nhìn thấy vấn đề nghiên cứu. Khi đã nhìn thấy đúng vấn đề, câu hỏi nghiên cứu, phạm vi nghiên cứu, phương pháp và tên đề tài sẽ dần hiện ra. Còn nếu chưa thấy vấn đề, mọi thứ phía sau rất dễ chỉ là sự sắp xếp lại những điều người khác đã biết.
1. Nghiên cứu khoa học bắt đầu từ đâu? - Từ một câu hỏi
Khi mới bước vào đại học, sinh viên thường nghĩ nghiên cứu khoa học bắt đầu bằng việc “chọn đề tài”. Thực ra, đề tài chỉ xuất hiện sau đó. Điểm khởi đầu của nghiên cứu là một câu hỏi: có điều gì ở đây mà chúng ta chưa hiểu, chưa giải thích được hoặc chưa giải quyết thỏa đáng?
Chẳng hạn, một người đọc tin về một vụ lừa đảo chuyển tiền qua ngân hàng có thể chỉ thấy đây là một vụ việc đáng tiếc. Người có tư duy nghiên cứu sẽ hỏi thêm: Tại sao tiền có thể được chuyển đi trong vài giây nhưng việc ngăn chặn dòng tiền lại khó khăn đến vậy? Khi người bị hại báo tin, ngân hàng có thể làm gì? Cơ quan nào có thẩm quyền can thiệp? Cơ chế hiện nay có đủ nhanh để bảo vệ tài sản hay không?
Chính từ những câu hỏi như vậy, vấn đề nghiên cứu xuất hiện. Vì thế, kỹ năng đầu tiên cần rèn không phải là viết thật dài hay đọc thật nhiều, mà là biết nhìn thấy điều đáng để hỏi. Vấn đề khoa học xuất hiện khi những gì chúng ta đã biết chưa đủ để trả lời điều chúng ta cần biết.
2. Đừng nhầm một lĩnh vực mình thích với một vấn đề nghiên cứu
“Trí tuệ nhân tạo”, “quyền con người”, “bảo vệ dữ liệu cá nhân”, “cải cách tư pháp” hay “chuyển đổi số” đều có thể là những lĩnh vực rất đáng được sinh viên quan tâm. Nhưng đó chưa phải là vấn đề nghiên cứu. Một chủ đề chỉ cho biết bạn muốn đi vào khu vực nào; vấn đề nghiên cứu mới cho biết bạn muốn tìm câu trả lời cho điều gì.
Chẳng hạn, “bảo vệ dữ liệu cá nhân” là một chủ đề. Nhưng hãy quan sát một việc rất quen thuộc: mỗi ngày chúng ta liên tục bấm “Tôi đồng ý” khi cài ứng dụng hoặc sử dụng một dịch vụ số, trong khi rất ít người đọc và hiểu hết những điều khoản về xử lý dữ liệu. Từ đó có thể hỏi: Nếu người dùng không thực sự biết mình đã đồng ý điều gì thì sự đồng ý ấy có còn là sự đồng ý có ý nghĩa về mặt pháp lý hay không?
Đến đây, chúng ta đã đi từ một chủ đề rộng đến một vấn đề có thể nghiên cứu. Hay nói cách khác, chủ đề cho biết mình quan tâm đến cái gì. Vấn đề cho biết mình đang băn khoăn điều gì.
3. Hãy tìm vấn đề ở những chỗ pháp luật và thực tiễn đời sống còn những khoảng cách
Đối với sinh viên luật, một trong những nguồn phong phú nhất của vấn đề nghiên cứu là khoảng cách giữa quy định pháp luật và thực tế áp dụng.
Chẳng hạn, pháp luật quy định một thủ tục có thể thực hiện trực tuyến, nhưng người dân sau khi khai hồ sơ trên mạng vẫn phải in giấy và đến nộp trực tiếp. Đừng chỉ kết luận rằng “thủ tục còn bất tiện”. Hãy hỏi: Vì sao một thủ tục đã được số hóa nhưng vẫn chưa thể hoàn thành hoàn toàn trên môi trường điện tử?
Hoặc, pháp luật quy định hồ sơ phải được giải quyết trong mười ngày, nhưng thực tế người dân phải chờ ba mươi ngày. Câu hỏi đáng nghiên cứu không còn là “thời hạn giải quyết hồ sơ là bao lâu”, mà là: Vì sao một thời hạn đã được quy định rõ nhưng vẫn thường xuyên bị vượt quá? Khi chậm giải quyết, cơ quan có trách nhiệm giải thích cho người dân như thế nào?
Ví dụ khác, pháp luật yêu cầu một số thông tin phải được công khai. Hãy thử tự tìm những thông tin ấy trên cổng thông tin điện tử của cơ quan nhà nước. Nếu sau mười lăm phút vẫn không tìm thấy, một vấn đề rất thực tế đã xuất hiện: thông tin công khai về mặt hình thức nhưng có thực sự dễ tiếp cận đối với người dân hay không?
Người học luật vì vậy cần hình thành một phản xạ: mỗi khi học một quy định, hãy thử nhìn xem quy định ấy đang diễn ra hay đang "sống" như thế nào ngoài đời.
4. Mâu thuẫn, tranh luận và những lời phàn nàn đều có thể chứa một vấn đề đáng nghiên cứu nào đó
Hãy tập quan sát, tập lắng nghe, tập tham dự càng nhiều các Toạ đàm, Hội nghị, Hội thảo các câu lạc bộ chuyên môn càng tốt. Khi tham dự hãy chú ý:
Ví dụ: Nếu hai học giả cùng đọc một điều luật nhưng giải thích khác nhau, đừng vội hỏi ai đúng. Hãy hỏi trước: Tại sao cùng một quy định lại dẫn đến hai cách hiểu? Có phải câu chữ chưa rõ? Có phải mỗi người sử dụng một phương pháp giải thích khác nhau? Hay pháp luật chưa dự liệu được tình huống mới?
Ví dụ: Nếu hai bản án có tình tiết gần giống nhau nhưng kết quả khác nhau, đừng vội kết luận rằng xét xử “thiếu thống nhất”. Hãy đặt hai vụ việc cạnh nhau và tìm xem sự khác biệt nằm ở quy định được áp dụng, cách đánh giá chứng cứ hay một tình tiết pháp lý quyết định nào đó. Những điểm chưa thống nhất thường chính là nơi cần tiếp tục nghiên cứu.
Hoặc bạn cũng đừng xem nhẹ những lời phàn nàn rất đời thường, kiểu như: “Mua căn hộ nhiều năm rồi vẫn chưa được cấp giấy chứng nhận.”; “Đã nộp hồ sơ nhưng không biết đang được xử lý đến đâu.”; “Bị lừa chuyển tiền nhưng không biết phải báo ngân hàng hay công an trước.”; “Ứng dụng yêu cầu cung cấp rất nhiều dữ liệu, nhưng không đồng ý thì không sử dụng được.”
Những câu nói ấy chưa phải là vấn đề khoa học, nhưng chúng chính là tín hiệu cho thấy ở đâu đó có một cơ chế chưa vận hành tốt. Công việc của người nghiên cứu là đi sâu hơn: Vì sao? Quy định nào liên quan? Ai đang chịu bất lợi? Điểm nghẽn nằm ở pháp luật hay ở cách thực hiện?
5. Từ một điều băn khoăn, hãy tạo ra một câu hỏi đủ nhỏ để nghiên cứu
Qua nhiều năm ngồi các Hội đồng đánh giá nghiên cứu khoa học sinh viên, một trong những lỗi phổ biến nhất của người mới bắt đầu nghiên cứu là thường chọn vấn đề quá lớn. Ví dụ: “Pháp luật về trí tuệ nhân tạo”; “AI trong giáo dục đại học”; “Sinh viên sử dụng AI trong học tập”....
Thay vì chọn những đề tài quá rộng như vậy, hãy tìm điểm khiến bạn thực sự băn khoăn: nhà trường muốn sinh viên sử dụng công nghệ mới, nhưng đồng thời phải bảo đảm liêm chính học thuật. Vậy từ đây bạn có thể đặt câu hỏi: Thế đâu là ranh giới giữa việc sử dụng AI như một công cụ hỗ trợ và việc sử dụng AI thay thế phần công việc trí tuệ mà sinh viên phải tự thực hiện? Thế là bạn đã có một vấn đề nghiên cứu tương đối rõ.
Bạn hãy nhớ một nguyên tắc: chủ đề càng lớn, câu hỏi càng phải nhỏ. “Quyền con người” rất lớn; nhưng “khả năng tiếp cận dịch vụ công trực tuyến của người khiếm thị” đã khá cụ thể. “Bảo vệ người tiêu dùng” cũng là chủ đề rất lớn, nhưng “hiệu lực của sự đồng ý đối với điều khoản được thiết kế sẵn trên nền tảng thương mại điện tử” thì đã có vẻ rõ hơn. “Cải cách thủ tục hành chính” là chủ đề rất lớn; nhưng “trách nhiệm giải trình đối với hồ sơ hành chính giải quyết quá hạn” đã có thể là đề tài đủ để nghiên cứu. Đặc biệt nếu gắn với địa chỉ cụ thể, xác định rõ không gian, thời gian nghiên cứu cụ thể hơn thì đề tài càng khả thi, sâu sắc và có giá trị.
6. Tên đề tài phải xuất hiện sau câu hỏi nghiên cứu
Đừng bắt đầu bằng việc cố nghĩ một cái tên thật “kêu”. Hãy đi theo một trình tự: Hiện tượng đến điều khiến mình băn khoăn, rồi đến câu hỏi nghiên cứu, rồi xác định phạm vi nghiên cứu , sau đó mới là chọn tên đề tài.
Ví dụ: Chủ đề: AI trong giáo dục. Bạn băn khoăn: Không rõ sử dụng AI đến mức nào thì còn là hỗ trợ học tập. Câu hỏi đặt ra: Có thể dựa vào tiêu chí nào để phân biệt hỗ trợ bằng AI với vi phạm liêm chính học thuật? Từ đó có thể xây dựng tên đề tài: Tiêu chí phân định việc sử dụng trí tuệ nhân tạo hỗ trợ học tập và vi phạm liêm chính học thuật của sinh viên.
Một ví dụ khác: Chủ đề: Quyền tiếp cận thông tin. Bạn băn khoăn: Thông tin được yêu cầu công khai nhưng người dân rất khó tìm. Câu hỏi đặt ra: Thông tin bắt buộc công khai có thực sự dễ tiếp cận hay không? Trên cơ sở đó, bạn có thể đặt tên đề tài: Khả năng tiếp cận thông tin bắt buộc công khai trên cổng thông tin điện tử của cơ quan nhà nước. Nếu là một nghiên cứu nhỏ của sinh viên, muốn khảo sát, bạn có thể thu hẹp tiếp: Khả năng tiếp cận thông tin bắt buộc công khai trên cổng thông tin điện tử qua thực tiễn tại một số Phường ở Hà nội. Trong phần phạm vi nghiên cứu bạn có thể giới hạn những phường nào mà bạn có điều kiện khảo sát thực tế.
Một tên đề tài tốt không cần hoa mỹ, mà cần rõ, chính xác và phản ánh được vấn đề mà người nghiên cứu muốn giải quyết. Sau khi đặt tên, hãy tự hỏi một câu rất đơn giản: Chỉ đọc tên này, người khác có biết tôi định nghiên cứu điều gì không? Nếu chưa, hãy thu hẹp thêm.
7. Hãy biến việc đặt câu hỏi thành một thói quen
Sinh viên năm thứ nhất chưa cần bắt đầu bằng một đề tài thật lớn. Hãy bắt đầu bằng một việc nhỏ hơn: có một “sổ câu hỏi”.
Khi đọc một điều luật, hãy hỏi: Vì sao pháp luật lại quy định như vậy? Khi đọc một bản án, hãy hỏi: Nếu thay đổi một tình tiết thì kết quả có khác không? Khi thấy một thủ tục bất tiện, hãy hỏi: Vấn đề nằm ở quy định hay ở cách thực hiện? Khi nghe hai người tranh luận, hãy hỏi: Điểm bất đồng thực sự nằm ở đâu? Khi đọc một bài nghiên cứu, đừng chỉ hỏi tác giả đã nói gì; hãy hỏi thêm: Điều gì tác giả chưa giải quyết? Lập luận nào còn có thể tranh luận? Điều gì đã thay đổi kể từ khi công trình được công bố? Chính những khoảng trống ấy có thể mở ra hướng nghiên cứu mới.
Người khác nhìn thấy một vụ tranh chấp; người học luật như bạn phải nhìn thấy quyền, nghĩa vụ và lợi ích đang xung đột. Người khác nhìn thấy một quy định; bạn phải hỏi quy định ấy nhằm giải quyết vấn đề gì. Người khác thấy pháp luật đã có; bạn phải hỏi pháp luật ấy có thực sự được triển khai tốt trong thực tiễn hay không.
Và khi một ngày nào đó, trước một điều luật, một bản án hay chỉ một câu chuyện rất bình thường, bạn bất chợt dừng lại và đặt câu hỏi: “Khoan đã. Tại sao lại như vậy?” Hãy giữ lấy câu hỏi đó. Bởi rất có thể, một nghiên cứu khoa học thực sự đang bắt đầu từ chính khoảnh khắc ấy.
KẾT LUẬN
Tóm lại, nghiên cứu khoa học thường bắt đầu từ một câu hỏi đủ tốt. Vì vậy, ngay từ năm thứ nhất, hãy tập quan sát kỹ, tập đọc chậm hơn một chút, tập nghi ngờ có căn cứ hơn một chút và đừng bỏ qua những điều khiến mình phải dừng lại hỏi: “Tại sao lại như vậy?” Khi câu hỏi ấy trở thành một thói quen, bạn không chỉ học cách làm nghiên cứu khoa học pháp lý mà bạn đang hình thành một phẩm chất quan trọng của người học luật đó là luôn muốn hiểu vì sao pháp luật được thiết kế như vậy, nó đang vận hành ra sao và còn điều gì cần được làm sáng tỏ.