NGUYỄN MINH TUẤN
Có một loạt câu hỏi mà sinh viên năm thứ nhất vẫn thường đặt ra là theo ngành Luật học, Luật kinh doanh hay Luật thương mại quốc tế, thì môn nào quan trọng nhất? Luật Dân sự hay Luật Hình sự? Nếu sau này muốn làm luật sư thì có cần học Luật Hiến pháp, Luật Hành chính không? Nếu không theo ngành Luật học, mà theo ngành Luật kinh tế thì học Luật Hình sự để làm gì? Học ngành Luật thương mại quốc tế thì sao cần phải học Lý luận chung, Lịch sử nhà nước và pháp luật, Luật học so sánh hay Đạo đức nghề luật để làm gì?...
Đó là những câu hỏi rất tự nhiên khi nhiều bạn bắt đầu bước chân vào cổng trường Đại học Luật. Nhưng tôi nghĩ rằng sinh viên luật nên sớm thay chúng bằng một câu hỏi khác: Những môn học khác nhau sẽ kết nối với nhau như thế nào để giúp mình hiểu và giải quyết một vấn đề pháp lý?
Trường luật nào cũng buộc phải chia chương trình học thành các môn để tổ chức giảng dạy. Chúng ta học Lý luận chung, Lịch sử nhà nước và pháp luật, Luật Hiến pháp, Luật Hành chính, Luật Dân sự, Luật Hình sự, Luật Đất đai, Luật Lao động, Luật Quốc tế… Cách tổ chức ấy là cần thiết. Nhưng cuộc sống thì không như vậy.
Ví dụ, bạn nghe câu chuyện: "A mua một căn hộ của B, đã trả gần hết tiền nhưng chưa sang tên; sau đó phát hiện căn hộ đang thế chấp ngân hàng, phần ban công bị cơi nới trái phép, B lại đang bị một chủ nợ yêu cầu thi hành án và có dấu hiệu đã cố tình che giấu tình trạng pháp lý của tài sản". Nếu chỉ tư duy theo từng môn, bạn có thể nói đây là “dân sự” vì có hợp đồng mua bán. Nhưng tư duy hệ thống buộc bạn phải nhìn rộng hơn: hiệu lực và thực hiện hợp đồng thuộc pháp luật dân sự; việc thế chấp liên quan đến giao dịch bảo đảm và ngân hàng; phần xây dựng trái phép liên quan đến pháp luật hành chính và xây dựng; nguy cơ kê biên liên quan đến thi hành án; thủ tục bảo vệ quyền của A liên quan đến tố tụng; còn hành vi cố tình gian dối, nếu đủ dấu hiệu luật định, có thể đặt ra cả vấn đề hình sự. Cùng một căn hộ, nhưng có thể xuất hiện sáu, bảy lớp pháp lý cùng lúc. Nếu chỉ giỏi một môn, bạn nhìn thấy một mảnh của bức tranh; nếu có tư duy hệ thống, bạn mới biết phải giải quyết vấn đề nào trước, vấn đề nào sau, quy phạm nào liên quan và đâu là con đường pháp lý bảo vệ quyền lợi tốt nhất cho A. Và đó chính là lý do sinh viên luật cần phải có tư duy hệ thống.
Nhưng để nhìn được “sáu, bảy lớp pháp lý” ấy, bạn không chỉ cần kiến thức của các ngành luật chuyên ngành. Các khoa học pháp lý cơ bản chính là phần giúp bạn biết nhìn, biết phân loại và biết kết nối. Lý luận chung về nhà nước và pháp luật cung cấp những khái niệm nền tảng như chủ thể, quan hệ pháp luật, quyền, nghĩa vụ, trách nhiệm, hiệu lực và thẩm quyền; Tư duy pháp lý giúp nhận diện đúng vấn đề, cung cấp các phương pháp tư duy, các kỹ thuật pháp lý để bạn có cách tiếp cận đúng; Lịch sử nhà nước và pháp luật giúp bạn hiểu vì sao những nguyên tắc và thiết chế hiện nay được hình thành; Luật học so sánh mở ra cho bạn khả năng nhìn thấy những cách giải quyết khác nhau của các hệ thống pháp luật; Đạo đức nghề luật nhắc bạn rằng một giải pháp không chỉ cần đúng luật mà còn phải gắn với trách nhiệm nghề nghiệp; còn Kinh tế học pháp luật giúp bạn đánh giá chi phí, lợi ích và tác động thực tế của các lựa chọn pháp lý. Vì thế, những môn học này không đứng bên ngoài “thực hành pháp luật”. Chúng giống như bộ khung tư duy và chiếc la bàn giúp bạn biết phải nhìn vụ việc từ đâu, đi theo hướng nào và kết nối những mảnh kiến thức chuyên ngành thành một lời giải có hệ thống.
Tư duy hệ thống không có nghĩa là bạn phải biết tất cả. Không ai biết tất cả về pháp luật. Một luật gia giỏi cũng không phải là người thuộc nhiều điều luật nhất. Quan trọng hơn là bạn phải biết một vấn đề nằm ở đâu trong “bản đồ pháp luật”, liên quan đến những lĩnh vực nào, phải giải quyết theo thứ tự nào và cần tìm quy phạm ở đâu.
Khi gặp một tình huống pháp lý, bạn thường hỏi: Điều luật nào áp dụng? Nhưng người có tư duy pháp lý sẽ hỏi: Vấn đề ở đây là gì? Ai đang tham gia? Họ hành động với tư cách nào? Giữa họ có những quan hệ pháp luật nào? Đây là luật công hay luật tư? Có một quan hệ hay nhiều quan hệ cùng tồn tại? Quyền nào đang bị ảnh hưởng? Cơ quan nào có thẩm quyền? Nếu có tranh chấp thì phải đi bằng con đường nào?...Chỉ sau khi trả lời được những câu hỏi ấy, việc tìm điều luật và các bước phân tích, xử lý tiếp theo mới thực sự có ý nghĩa.
Nếu phân loại sai vấn đề, bạn có thể tìm được một điều luật hoàn toàn chính xác nhưng vẫn đưa ra một lời giải sai. Chính vì vậy, những khái niệm tưởng như khô khan ở năm thứ nhất như chủ thể pháp luật, quan hệ pháp luật, sự kiện pháp lý, luật công, luật tư, thẩm quyền, vi phạm pháp luật, trách nhiệm pháp lý thực ra rất quan trọng. Ban đầu có vẻ trừu tượng. Nhưng càng học, bạn càng nhận ra rằng chúng giúp mình không bị lạc lối trong quá trình học luật và hành nghề luật sau này.
Kinh nghiệm của các nền đào tạo luật phát triển cho thấy điều này rất rõ.
Ở Đức, truyền thống “Einheitsjurist” (luật gia được đào tạo toàn diện) nhấn mạnh việc đào tạo một luật gia có nền tảng rộng trước khi đào tạo một chuyên gia đi sâu vào một lĩnh vực hẹp. Sinh viên không chỉ học luật dân sự, hình sự hay luật công như những mảng kiến thức tách biệt, mà còn được rèn rất mạnh phương pháp giải quyết vụ việc. Điều quan trọng không phải kể lại mình biết những gì, mà là dùng những gì mình biết để xử lý vấn đề. Truyền thống Einheitsjurist của Đức xuất phát từ quan niệm rằng trước khi trở thành luật sư, thẩm phán hay công tố viên, người học phải trở thành một “luật gia” đúng nghĩa: phải hiểu cấu trúc của pháp luật, biết kết nối các lĩnh vực pháp luật và có khả năng dùng phương pháp pháp lý để giải quyết vấn đề.
Ở Pháp, sinh viên được rèn khả năng qualification juridiquem, tức là học xác định bản chất pháp lý của sự việc. Đời sống nói: “A cho B ở nhờ nhà”. Luật gia phải tư duy bằng cách đặt câu hỏi: đây là cho mượn, cho thuê hay một quan hệ khác? Có đối giá không? Quyền và nghĩa vụ nào phát sinh?... Tức là từ một câu chuyện đời thường, người học phải biết “dịch” nó sang ngôn ngữ pháp lý. Người luật gia giỏi không chỉ biết điều luật, mà phải biết đặt đúng "tên pháp lý" cho vấn đề trước khi tìm điều luật.
Ở Anh, việc đánh giá năng lực nghề nghiệp nhấn mạnh “Functioning Legal Knowledge” (kiến thức pháp luật có khả năng vận dụng trong thực tế). Ở Mỹ, phương pháp học qua vụ án và tình huống cũng bắt đầu từ việc xác định Issue (tức là bản chất của vấn đề pháp lý) trước, rồi mới đến quy phạm và cách áp dụng.
Bốn hệ thống rất khác nhau, nhưng đều gặp nhau ở một điểm chung, đó là kiến thức pháp luật chỉ thực sự có giá trị khi người học biết kết nối và vận dụng nó để giải quyết vấn đề.
Đây cũng là điều mà đào tạo luật ở Việt Nam đang cần hướng tới mạnh mẽ hơn.
Chúng ta vẫn phải dạy từng môn. Sinh viên vẫn phải học chắc từng lĩnh vực. Không thể có tư duy hệ thống nếu kiến thức nền tảng của từng môn học đều hời hợt. Nhưng đối với sinh viên, thì cách học cần thay đổi. Thi xong Luật Dân sự không có chỉ cần biết điểm, qua môn là xong. Khi học Luật Thương mại, phải thấy nền tảng Luật dân sự phía sau nó là gì. Khi học Luật Hành chính, phải nhìn thấy các quyền hiến định có thể bị tác động ra sao. Khi học Luật Tố tụng, phải hiểu một quyền trên giấy thực tế được bảo vệ bằng cơ chế nào, cách thức nào. Khi học Luật Hình sự, phải biết đâu là ranh giới giữa trách nhiệm hình sự với dân sự hay hành chính. Như vậy, sinh viên cần phải tư duy làm sao để các môn học phải bắt đầu “nói chuyện” với nhau trong đầu của chính mình!!! Khi bạn làm được điều đó chính là lúc việc học luật trở nên hấp dẫn.
Sinh viên năm thứ nhất không cần sợ trước hàng chục môn học và hàng nghìn điều luật. Không ai yêu cầu các bạn biết tất cả ngay từ đầu. Hãy hình dung đơn giản rằng mình đang bước vào một thành phố mới. Những ngày đầu, mỗi con đường dường như rời rạc. Có lúc đi nhầm. Có nơi chưa biết tên. Nhưng rồi các con đường dần nối lại.
Cũng tương tự như vậy, bạn bắt đầu hiểu Luật Hiến pháp dẫn sang Luật Hành chính như thế nào. Luật Dân sự kết nối với Luật Thương mại, Luật Lao động, Luật Đất đai ra sao. Từ quyền và nghĩa vụ trong luật nội dung, thì phải đi qua con đường tố tụng nào để được bảo vệ.
Tôi nghĩ phẩm chất rất quý đối với một sinh viên luật không phải là thuộc bài nhanh, mà đó là sự tò mò và khả năng tranh biện. Đừng biến mình trở này kẻ khổ sai của trí nhớ. Hãy tập đặt các câu hỏi: Tại sao cùng một hành vi ở hoàn cảnh này là hợp pháp, ở hoàn cảnh khác lại bị cấm? Tại sao Nhà nước có thể hạn chế một quyền trong trường hợp này nhưng không được làm như vậy trong trường hợp khác? Tại sao một hợp đồng do hai bên hoàn toàn tự nguyện ký kết đôi khi vẫn không được pháp luật công nhận? Tại sao một nước lựa chọn giải pháp pháp lý này, còn một nước khác lại giải quyết cùng vấn đề theo cách khác? Tại sao một bản án khiến ta cảm thấy công bằng nhưng lập luận pháp lý lại chưa thuyết phục? Những câu hỏi “tại sao” ấy sẽ đưa sinh viên đi xa hơn rất nhiều so với câu hỏi như: “học cái này nhưng có thi trúng tủ không? Môn này có đề cương bán ở nhà G3 không? Thầy/Cô này có dễ tính, có cho điểm cao không để tôi đăng ký học”?...
Học theo cách phản biện và tư duy hệ thống như vậy, một ngày, bạn sẽ không còn chỉ nhớ từng con đường mà bạn đã thấy được bản đồ!
Trong thời đại trí tuệ nhân tạo, tư duy pháp lý hệ thống càng quan trọng. Máy móc, Internet có thể giúp tìm một điều luật nhanh hơn. Nó có thể tóm tắt văn bản, tra cứu bản án, thậm chí đề xuất lập luận. Nhưng người luật gia vẫn phải biết câu hỏi nào cần được đặt ra, dữ kiện nào quan trọng, quan hệ nào phải được phân loại và giải pháp nào đứng vững trong toàn bộ hệ thống pháp luật. Nếu tư duy sai, đặt câu hỏi sai, thì công nghệ chỉ giúp chúng ta đi sai nhanh hơn mà thôi.
Vì vậy, tôi nghĩ rằng sinh viên luật đừng quá bận tâm xem môn nào “quan trọng hơn”. Môn học nào cũng quan trọng, vì mỗi môn trao cho bạn một phần của chiếc bản đồ. Hãy học nghiêm túc từng môn. Nhưng đừng để tư duy của mình bị chia cắt theo từng môn.
Bởi mục tiêu cuối cùng của trường luật không phải là đào tạo một người “biết Luật Hành chính”, “biết Luật Dân sự”, “biết Luật Hình sự” hay "biết Luật quốc tế". Mục tiêu là giúp một sinh viên từng bước trở thành một luật gia biết nhìn vấn đề, biết đặt câu hỏi, biết kết nối và biết tìm con đường pháp lý để giải quyết nó.
Và đó cũng là phần thú vị nhất của hành trình học luật cần bạn khám phá và phát triển!